In het boek Data Grab beschrijven Ulises & Couldry een apocalyptische toekomst die doet denken aan het boek 1984 van Orwell. Volgens de auteurs zijn we beland in een nieuwe fase van het kolonialisme: datakolonialisme. Waar het historische kolonialisme land, grondstoffen en lichamen (via slavernij) opeiste voor economisch gewin, eigent het datakolonialisme de menselijke ervaring toe als ruwe grondstof. De Grab verwijst daarbij naar een ongeoorloofde toe-eigening. Net zoals kolonisten land als “onbeheerd” (terra nullius) claimden, claimt Big Tech onze data als “vrij beschikbaar” voor hun algoritmes.

De auteurs maken daarbij (pg. 13 – 14) een bijzonder interessante observatie; namelijk dat de terms of services (ToS) van Big Tech grote overeenkomst vertoont met een Spaans document, geschreven in 1513 (Requerimiento), gebruikt om de lokale bevolking te onteigenen:

But, if you do not [submit tot Spanish rule], I certify to you that, with the help of God, we shall powerfully enter into your country, and shall make war against you in all ways and manners that we can, and shall subject you to the yoke and obedience of the Church and of their Hignesses; we shall take you and your wives and your children, and shall make slaves of them, and as such shall sell and dispose of them as their Highnesses may command; and we hall take away your goods, and shall do you all the mischief and damage that we can…

Klinkt gezellig, niet? Even concreet:
Hoe het werkte: Het document eiste dat de toehoorders het gezag van de Spaanse kroon en de paus erkenden en het christendom omarmden.
De absurditeit: Het werd in het Latijn of Spaans voorgelezen aan mensen die deze talen niet spraken.
De “legitimiteit”: Zodra het was voorgelezen, werd geacht dat de inheemse bevolking “op de hoogte was gesteld”. Weigerden ze (omdat ze het niet begrepen), dan was hun weerstand “onwettig” en was de Spaanse moordzucht juridisch afgedekt. Het doel was niet communicatie, maar vrijwaring van schuld voor de veroveraar.

Waar Ulises & Couldry de Requerimiento vergelijken met de ToS van Big Tech, zou ik deze vergelijking willen uitbreiden met de privacyverklaring, met daarbij de volgende observaties:
De illusie van controle: Waar de ToS veelal gaat over aansprakelijkheid en retourbeleid, gaat het privacyreglement over de kolonisatie van de persoonlijke levenssfeer. In een privacyreglement wordt vaak gebruikgemaakt van vage categorieën (bijv. “wij kunnen uw gegevens delen met vertrouwde partners voor kwaliteitsdoeleinden”). Dit is de moderne vertaling van de eis in het Requerimiento om je te onderwerpen aan een onzichtbare autoriteit (de paus/het algoritme) zonder te weten wat de gevolgen zijn.
De “take it or leave it” dwang: Onder de AVG moet toestemming “vrij, specifiek en geïnformeerd” zijn. In de praktijk is het echter een binair systeem: accepteer de extractie of je krijgt geen toegang tot essentiële diensten. Dit is een vorm van dwang die identiek is aan de dreiging van oorlog in het Requerimiento. Je “vrije keuze” is de keuze tussen onderwerping of uitsluiting.
Taalkundige ondoorzichtigheid (legalese): Privacyreglementen zijn vaak geschreven in een taal die technisch gezien Nederlands of Engels is, maar functioneel “Latijn” voor de gemiddelde gebruiker. Het document dient niet om de burger te informeren, maar om de juridische aansprakelijkheid van een kolonisator (het bedrijf) te elimineren.
De “digital enclosure”: Het privacyreglement formaliseert de “datagrab”. Het definieert jouw persoonlijke gedrag — je locatie, je hartslag, je sociale interacties — als grondstof die legaal mag worden gewonnen. Het zet jouw ervaring om in eigendom van de Big (HR) Tech.

Voor lezertjes die tot hier zijn gekomen en schouderophalend reageren heb ik nog een laatste poging om bewust te worden van het risico dat we hier als samenleving mee lopen:

Als algoritmes voorspellen wat we gaan kopen, op wie we gaan stemmen en hoe we ons voelen, verliezen we de ruimte om zelf keuzes te maken. Verder ontstaat er een kloof tussen de data-lords (denk oligarchen) en de data-horigen (de rest van de wereld). En dan is er de versterking van ongelijkheid; omdat data vaak gebaseerd is op historische vooroordelen, worden minderheden en kwetsbare groepen door AI-systemen vaker gediscrimineerd of uitgesloten van essentiële diensten.